Chuyển đến nội dung

Thông gió & Ống gió

Tìm hiểu các loại van gió trong hệ thống thông gió HVAC

Trong hệ thống thông gió và điều hòa không khí, van gió không chỉ có nhiệm vụ đóng hoặc mở đường ống. Tùy loại, van có thể dùng để cân bằng lưu lượng, ngăn dòng khí đi ngược, điều khiển bằng motor hoặc hạn chế lửa và khói lan truyền qua hệ thống ống gió.

Việc chọn sai loại van có thể làm hệ thống khó cân bằng, tăng tổn thất áp suất hoặc nghiêm trọng hơn là không đáp ứng yêu cầu an toàn cháy. Bài viết này tổng hợp những loại van gió thường gặp trong HVAC, chức năng của từng loại và những điểm cần lưu ý khi lựa chọn.

Các loại van gió HVAC gồm VCD, motorized damper, backdraft damper, fire damper, smoke damper và fire smoke damper
Các nhóm damper thường gặp trong HVAC có chức năng rất khác nhau, từ cân bằng lưu lượng đến bảo vệ cháy và khói.

Van gió là gì?

Van gió, thường gọi là damper, là thiết bị được lắp trong hoặc nối với hệ thống ống gió để thay đổi trạng thái và đặc tính của dòng không khí.

Tùy thiết kế, damper có thể thực hiện một hoặc nhiều chức năng như điều chỉnh lưu lượng, đóng kín đường gió, chống dòng khí ngược, điều khiển áp suất hoặc cô lập đường ống trong tình huống cháy và khói.

AMCA phân biệt rõ các damper dùng cho điều khiển HVAC và các damper thuộc nhóm an toàn cháy/khói. Khi cần đối chiếu tiêu chuẩn hoặc thuật ngữ, có thể tham khảo các tài liệu kỹ thuật của AMCA.

Phân loại van gió theo chức năng

Nhóm Chức năng chính Ví dụ
Điều chỉnh lưu lượng Cân bằng hoặc điều tiết gió VCD, balancing damper
Điều khiển tự động Đóng/mở hoặc điều chỉnh bằng actuator Motorized damper
Chống dòng ngược Hạn chế không khí chảy ngược Backdraft damper
Điều khiển áp suất Xả khi chênh áp đạt ngưỡng Pressure relief damper
Ngăn cháy Hạn chế lửa truyền qua vị trí xuyên qua kết cấu ngăn cháy Fire Damper
Ngăn khói Hạn chế khói truyền qua hệ thống Smoke Damper
Ngăn cả cháy và khói Kết hợp hai chức năng Fire/Smoke Damper

VCD – Volume Control Damper

Volume Control Damper (VCD) là một trong những loại van phổ biến nhất trong hệ thống HVAC. Van sử dụng các cánh xoay để thay đổi diện tích thông gió. Khi thay đổi góc mở của cánh, lưu lượng và trở lực của tuyến ống cũng thay đổi.

VCD thường được đặt tại các nhánh để phục vụ air balancing. Ví dụ một hệ thống có ba nhánh cấp gió nhưng nhánh gần quạt nhận quá nhiều lưu lượng trong khi nhánh xa nhận thiếu. Kỹ thuật viên có thể điều chỉnh VCD ở các nhánh để tăng trở lực tại vị trí dư gió và cân bằng lại hệ thống.

Parallel blade và opposed blade

VCD nhiều cánh thường có hai kiểu chuyển động chính. Với parallel blade, các cánh quay cùng hướng. Với opposed blade, các cánh liền kề quay ngược chiều nhau.

Hai cấu hình này có đặc tính điều tiết dòng khí khác nhau nên không nên chỉ chọn damper dựa vào kích thước khung van.

Motorized Damper – van gió điều khiển bằng motor

Motorized Damper sử dụng actuator để đóng, mở hoặc điều chỉnh góc cánh van. Tín hiệu điều khiển có thể đến từ thermostat, cảm biến áp suất, BMS, PLC hoặc hệ thống điều khiển HVAC.

Motorized damper thường xuất hiện trong các ứng dụng như VAV, điều khiển gió tươi, đóng/mở các zone hoặc chuyển đổi chế độ vận hành.

Motor không làm thay đổi bản chất của damper. Ví dụ một VCD có thể được trang bị actuator để trở thành damper điều khiển tự động. Vì vậy khi đọc catalogue cần phân biệt loại damper và kiểu actuator.

Backdraft Damper – van gió một chiều

Backdraft Damper được thiết kế để không khí chủ yếu đi theo một chiều. Khi có lưu lượng theo chiều thiết kế, áp lực dòng khí mở các cánh. Khi quạt dừng hoặc xuất hiện dòng ngược, các cánh đóng lại.

Ứng dụng thường gặp gồm quạt hút, quạt thông gió, cửa xả hoặc các hệ thống cần hạn chế không khí quay trở lại. Van này đôi khi còn được gọi là non-return damper hoặc gravity damper tùy cấu tạo.

So sánh Volume Control Damper VCD và Backdraft Damper trong hệ thống thông gió
VCD dùng để điều chỉnh và cân bằng lưu lượng, trong khi backdraft damper chủ yếu cho phép dòng khí đi một chiều và hạn chế dòng ngược.

Cần lưu ý rằng backdraft damper vẫn tạo ra trở lực. Nếu quạt có cột áp rất thấp, trọng lượng và đặc tính mở của cánh van có thể ảnh hưởng đáng kể đến lưu lượng thực tế.

Pressure Relief Damper – van xả áp

Pressure Relief Damper được sử dụng khi cần giới hạn chênh áp giữa hai không gian hoặc giữa hệ thống và môi trường.

Khi áp suất đạt đến một ngưỡng nhất định, van mở để xả khí. Khi áp suất giảm, van trở về trạng thái đóng hoặc gần đóng.

Không nên nhầm loại này với backdraft damper. Van một chiều chủ yếu phản ứng với hướng dòng khí, trong khi pressure relief damper được lựa chọn dựa nhiều hơn vào điểm mở theo chênh áp.

Fire Damper – van chặn lửa

Fire Damper (FD) là thiết bị an toàn cháy được sử dụng tại những vị trí ống gió xuyên qua kết cấu hoặc vùng ngăn cháy theo yêu cầu thiết kế.

Khi xảy ra điều kiện kích hoạt, fire damper đóng lại nhằm duy trì chức năng của fire barrier và hạn chế lửa truyền qua đường ống.

Fire damper vì vậy không phải là một VCD có thêm cầu chì nhiệt. Đây là một thiết bị life-safety với yêu cầu thử nghiệm, rating và lắp đặt riêng. Khi lựa chọn cần kiểm tra đúng tiêu chuẩn, fire rating, listing/certification và chi tiết lắp đặt theo hồ sơ dự án.

Smoke Damper – van chặn khói

Smoke Damper được sử dụng để hạn chế sự truyền khói thông qua các đường ống hoặc opening. Khác với fire damper thuần túy, smoke damper phải quan tâm nhiều đến khả năng rò rỉ khi đóng.

Trong các hệ thống điều khiển khói, damper thường sử dụng actuator và phối hợp với hệ thống báo cháy hoặc điều khiển smoke control.

Trong hệ thống tăng áp và kiểm soát khói, đặc biệt với các buồng thang N2/N3, damper còn phải phối hợp với giải pháp cấp khí chống khói.

Xem thêm cách phân biệt buồng thang L1, L2, N1, N2, N3

FSD – Combination Fire/Smoke Damper

Combination Fire/Smoke Damper, thường viết là FSD, thực hiện đồng thời chức năng của fire damper và smoke damper. Loại này được dùng tại những vị trí vừa yêu cầu duy trì khả năng ngăn cháy vừa phải kiểm soát sự lan truyền của khói.

Theo tài liệu kỹ thuật của các nhà sản xuất life-safety damper, các thông số thường cần xem xét gồm fire rating, leakage class, temperature rating, velocity rating, pressure rating và actuator. Có thể tham khảo thêm catalogue life-safety damper của Greenheck.

So sánh Fire Damper, Smoke Damper và Fire Smoke Damper FSD
Fire Damper tập trung vào ngăn lửa, Smoke Damper tập trung vào hạn chế khói, còn FSD kết hợp cả hai chức năng.

FSD và MSFD có phải giống nhau?

Trong thị trường Việt Nam thường gặp tên MSFD với cách hiểu là Motorized Smoke Fire Damper. Tuy nhiên mã viết tắt không phải lúc nào cũng được mọi hãng sử dụng hoàn toàn giống nhau.

Vì vậy khi nhận bản vẽ hoặc catalogue có ký hiệu FD, FSD, MSFD, MFD…, kỹ sư nên kiểm tra legend của bản vẽ và tài liệu nhà sản xuất thay vì suy luận chỉ từ tên viết tắt.

Fire Damper, Smoke Damper và FSD khác nhau thế nào?

Loại Mục tiêu chính Điều khiển
FD Ngăn lửa Cơ cấu đóng phù hợp thiết kế, có thể gồm fusible link tùy loại
Smoke Damper Hạn chế khói Thường sử dụng actuator
FSD Ngăn cả lửa và khói Thường kết hợp actuator và cơ chế bảo vệ phù hợp

Điểm quan trọng là không thay Fire Damper bằng VCD hoặc Motorized VCD chỉ vì cả hai đều có cánh đóng. Chức năng an toàn cháy đòi hỏi thiết bị được thử nghiệm và lựa chọn đúng cho ứng dụng tương ứng.

Van gió thường được lắp ở đâu trong hệ thống HVAC?

Vị trí lắp VCD, Motorized Damper, Backdraft Damper và Fire Smoke Damper trong hệ thống HVAC
VCD thường bố trí ở nhánh để cân bằng gió; motorized damper có thể đặt ở gió tươi; backdraft damper thường dùng ở đường xả; fire/smoke damper đặt tại vị trí xuyên qua vùng bảo vệ theo thiết kế.

Vị trí lắp phụ thuộc chức năng của từng damper. VCD thường nằm ở các nhánh để cân bằng lưu lượng. Motorized damper có thể đặt tại đường gió tươi hoặc vùng cần điều khiển tự động. Backdraft damper thường gặp ở đường xả hoặc quạt hút. Fire/Smoke Damper thường nằm tại vị trí ống gió xuyên qua tường, sàn hoặc ranh giới vùng bảo vệ khi hồ sơ thiết kế yêu cầu.

Van gió ảnh hưởng đến cột áp hệ thống như thế nào?

Mọi damper nằm trong dòng khí đều tạo ra một mức trở lực nhất định. Với VCD, khi giảm góc mở để cân bằng lưu lượng, tổn thất áp suất qua van thường tăng.

Nếu người thiết kế bỏ qua pressure loss của damper, filter, coil, cút và các phụ kiện khác, quạt được chọn có thể không tạo đủ cột áp để đạt lưu lượng thiết kế.

Có thể xem thêm bài Hướng dẫn sử dụng ASHRAE Duct Fitting Database để hiểu cách tổn thất cục bộ được đưa vào tuyến bất lợi khi tính cột áp quạt.

Cách lựa chọn van gió

Trước khi chọn model, nên xác định ít nhất các yếu tố sau:

  • Mục đích sử dụng: cân bằng gió, đóng/mở, chống dòng ngược, điều khiển áp suất hay life-safety.
  • Kích thước và tiết diện: chữ nhật hay tròn, kích thước duct thực tế và kiểu kết nối.
  • Lưu lượng và vận tốc: van quá nhỏ có thể tạo vận tốc cao và tổn thất lớn.
  • Áp suất hệ thống: cần nằm trong rating cho phép của thiết bị.
  • Mức độ kín: đặc biệt quan trọng với isolation damper và smoke damper.
  • Kiểu điều khiển: tay gạt, motor on/off, spring return hoặc modulating.
  • Yêu cầu cháy/khói: nếu liên quan PCCC phải căn cứ hồ sơ thiết kế, tiêu chuẩn áp dụng, chứng nhận sản phẩm và yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.

Những lỗi thường gặp khi chọn và lắp van gió

Chọn van chỉ theo kích thước ống

Hai damper cùng kích thước 500 × 500 mm có thể phục vụ hoàn toàn khác nhau. Kích thước chỉ là một phần của specification.

Nhầm VCD với Fire Damper

VCD dùng để điều chỉnh lưu lượng. Fire Damper là thiết bị life-safety. Không thể mặc định thay thế lẫn nhau.

Không chừa vị trí bảo trì

Damper có actuator, fusible link hoặc bộ phận cần kiểm tra phải có khả năng tiếp cận sau khi hệ thống hoàn thiện. Nếu lắp trên trần kín mà không có access panel, việc kiểm tra và bảo trì về sau sẽ rất khó.

Không tính pressure loss

Một van luôn mở cũng không có nghĩa là trở lực bằng 0. Cần dùng dữ liệu pressure drop của manufacturer khi tính toán hệ thống.

Lắp actuator ở vị trí khó tiếp cận

Actuator là bộ phận có khả năng cần điều chỉnh hoặc thay thế trong vòng đời thiết bị. Không nên đặt phía motor sát tường, sát dầm hoặc trong vị trí không thể tháo ra.

Câu hỏi thường gặp

VCD có phải là van chặn lửa không?

Không. VCD chủ yếu dùng để điều chỉnh và cân bằng lưu lượng. Fire Damper là thiết bị an toàn cháy với yêu cầu riêng về thiết kế, thử nghiệm và chứng nhận.

Van gió một chiều có cần motor không?

Thông thường backdraft damper có thể hoạt động nhờ áp lực dòng khí và trọng lực hoặc cơ cấu hồi. Tuy nhiên cấu tạo cụ thể phụ thuộc sản phẩm và ứng dụng.

FSD và MSFD khác nhau thế nào?

FSD thường chỉ combination fire/smoke damper. MSFD thường được một số đơn vị dùng để chỉ motorized smoke/fire damper. Quy ước mã có thể khác giữa các hãng, vì vậy phải kiểm tra catalogue và legend của dự án.

VCD đóng bớt có làm tăng tổn thất áp suất không?

Có. Khi diện tích thông gió hiệu dụng giảm, trở lực qua damper tăng. Đây chính là nguyên lý được sử dụng khi cân bằng lưu lượng giữa các nhánh.

Có thể bỏ qua tổn thất của van khi chọn quạt không?

Không nên. Damper là một trong các thành phần tạo pressure loss trên critical path và cần được tính cùng ống thẳng, fitting, filter, coil và terminal.

Kết luận

Van gió trong hệ thống HVAC có nhiều loại với nhiệm vụ rất khác nhau. VCD dùng để cân bằng lưu lượng; motorized damper phục vụ điều khiển tự động; backdraft damper hạn chế dòng ngược; còn FD, Smoke Damper và FSD thuộc nhóm thiết bị an toàn cháy và khói.

Khi lựa chọn, không nên chỉ dựa vào kích thước hoặc tên gọi. Cần xác định đúng chức năng → lưu lượng và áp suất → đặc tính điều khiển → yêu cầu kín → yêu cầu fire/smoke → điều kiện lắp đặt và bảo trì.

4 bình luận về “Tìm hiểu các loại van gió trong hệ thống thông gió HVAC”

Viết một bình luận

Tiếp tục tìm hiểu

Bài viết liên quan